Manipulacja eksperymentalna to celowe działanie badacza polegające na zmianie poziomu zmiennej niezależnej w celu sprawdzenia, czy prowadzi ona do zmian w zmiennej zależnej.

W podstawowym eksperymencie porównuje się zwykle warunek eksperymentalny z kontrolnym, np. lek z placebo. Możliwe jest jednak zastosowanie większej liczby warunków, np. dwóch różnych dawek leku i placebo.  Jeżeli grupy różnią się jedynie zastosowaną manipulacją, a po jej wprowadzeniu pojawia się różnica w wynikach, stanowi to podstawę do wnioskowania o możliwym wpływie przyczynowym manipulowanej zmiennej. 

Samo stwierdzenie różnicy między grupami nie wystarcza jednak do pewnego wnioskowania przyczynowego. Ważne są również m.in. randomizacja, kontrola warunków badania, poprawność pomiaru oraz wykluczenie alternatywnych wyjaśnień. Przykładowo, w badaniu społecznym można sprawdzać, czy aktywizacja motywu osamotnienia wpływa na poziom altruizmu. Osoby w grupie eksperymentalnej mogłyby przed pomiarem zapoznać się z historią osoby pozostającej bez wsparcia, natomiast grupa kontrolna otrzymałaby materiał neutralny. Następnie porównano by poziom altruizmu w obu grupach.

Kluczowe dla manipulacji są dwie zasady, choć ważnejsza jest druga:

• I zasada randomizacji – mówiąca o losowym doborze próby z populacji.
• II zasada randomizacji – losowy rozkład wybranej próby na dwie lub więcej grup w planowanym eksperymencie.

Źródła:
Sułek, A. (1979). Eksperyment w badaniach społecznych. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.