Analiza kontrastów – analiza statystyczna typu a priori (planowana przed wykonaniem badań), która  może być stosowana po przeprowadzeniu analizy wariancji (ANOVA), jako jej rozwinięcie. Służy ona przetestowaniu określonej hipotezy dotyczącej różnic między średnimi grupowymi i w swojej mechanice przypomina test t dla prób niezależnych. 

Wykonując analizę ANOVA testujemy hipotezę zerową o braku różnicy między poszczególnymi grupami. Jeśli wynik tej analizy jest istotny statystycznie (wartość p < 0,05), to wskazuje to na występowanie różnic, jednak nie wiemy na tym etapie jaki jest ich charakter. Aby to określić, należy wykonać dalsze analizy, a jedną z możliwości jest właśnie analiza kontrastów.

 Analiza kontrastów pozwala na testowanie hipotez dotyczących konkretnych, z góry określonych różnic między grupami.  Dla przykładu: jeśli mamy cztery grupy badane (A, B, C i D), poprzez analizę kontrastów możemy sprawdzić, czy średnia grupy A jest różna od średniej grup B i C traktowanych łącznie. Analiza taka ma zastosowanie np. w sytuacji porównywania grupy eksperymentalnej do dwóch grup kontrolnych. Zastosowanie analizy kontrastów musi być więc uzasadnione o konkretną teorię dotyczącą danego zjawiska.  Kontrasty powinny zostać zaplanowane przed analizą na podstawie hipotez badawczych,  a nie dopiero po wykonaniu analizy ANOVA na podstawie uzyskanych wyników.

Analiza kontrastów jest alternatywą dla analizy post hoc, określaną również jako analiza a posteriori lub test porównań parami, która polega na porównaniu ze sobą wszystkich grup według myśli – każda grupa porównywana jest z każdą. Wracając do przykładu czterech grup badanych (A, B, C, D), w teście post-hoc porównujemy ze sobą pojedynczo grupy we wszystkich możliwych konfiguracjach: A i B; A i C; A i D; B i C; B i D; C i D. Analiza post-hoc, w przeciwieństwie do analizy kontrastów, jest więc stosowana m.in. w sytuacji gdy celem analizy jest eksploracja dotycząca różnic między poszczególnymi grupami i brak jest podstaw do wcześniejszego zaplanowania porównań według konkretnego schematu.

Prezentacja różnic między ANOVA, testem post hoc i testem kontrastu