Kryterium procenta wyjaśnianej wariancji – to jeden ze sposobów wspomagających wybór liczby czynników w eksploracyjnej analizie czynnikowej. Polega na wyborze takiej liczby czynników, aby łącznie wyjaśniały one wcześniej ustalony, uznany za wystarczający procent wariancji analizowanych zmiennych.  Im większy skumulowany procent wyjaśnianej wariancji, tym większą część informacji zawartej w zmiennych obserwowalnych odwzorowuje przyjęte rozwiązanie czynnikowe. 

W praktyce często spotyka się wartości orientacyjne rzędu 50-70%, jednak nie istnieje jeden uniwersalny próg odpowiedni dla każdego badania. Oczekiwany poziom zależy m.in. od dziedziny, liczby zmiennych, ich rzetelności, siły korelacji oraz celu analizy. W naukach społecznych akceptowane bywają rozwiązania wyjaśniające mniejszą część wariancji niż np. w analizach opartych na pomiarach fizycznych lub technicznych.

Przy wyborze liczby czynników analizuje się zazwyczaj skumulowany procent wyjaśnianej wariancji, czyli sumę udziałów wariancji przypisanych kolejnym czynnikom. Przykładowo, jeżeli pierwszy czynnik wyjaśnia 30%, drugi 18%, a trzeci 12% wariancji, rozwiązanie trójczynnikowe wyjaśnia łącznie 60%.  Kryterium procenta wyjaśnianej wariancji nie powinno być stosowane jako jedyna podstawa wyboru liczby czynników.  Ustalony próg ma charakter arbitralny, dlatego wynik warto zestawić z innymi metodami, takimi jak kryterium Kaisera, wykres osypiska oraz analiza równoległa. Szczególnie ta ostatnia jest obecnie często rekomendowana jako bardziej obiektywna metoda oceny liczby czynników.

Warto również pamiętać, że udział wyjaśnianej wariancji zależy od zastosowanej metody ekstrakcji (np. największej wiarygodności lub osi głównych). W analizie głównych składowych analizowana jest całkowita wariancja zmiennych, natomiast w klasycznej analizie czynnikowej nacisk kładzie się przede wszystkim na wariancję wspólną.  Ostateczna liczba czynników powinna wynikać z łącznej oceny kryteriów statystycznych, interpretowalności rozwiązania oraz podstaw teoretycznych.