Schemat podłużny (ang. longitudinal design) – projekt badawczy polegający na wielokrotnym pomiarze tych samych zmiennych u tych samych jednostek obserwacji w kolejnych, wyraźnie wyodrębnionych punktach czasowych. Celem tego typu schematu jest analiza zmian zachodzących w czasie oraz identyfikacja prawidłowości rozwojowych, procesów adaptacyjnych lub trwałych efektów oddziaływań.

W odróżnieniu od schematu przekrojowego, który opiera się na jednorazowym pomiarze, schemat podłużny umożliwia śledzenie dynamiki zmiennych na poziomie indywidualnym. Dzięki temu pozwala precyzyjne wnioskowanie o związkach przyczynowo-skutkowych, szczególnie przy zachowaniu stałości warunków pomiaru i kontroli zmiennych zakłócających.

W praktyce badawczej schemat podłużny może przyjmować różne formy, w tym klasyczne badania panelowe (stała próba badana w kolejnych falach), kohortowe (obserwacja grupy wyodrębnionej na podstawie wspólnej cechy, np. roku urodzenia) lub badania z próbą rotacyjną. W zależności od liczby fal pomiarowych i odstępów czasowych projekty mogą mieć charakter krótkookresowy lub wieloletni.

Schemat podłużny jest szeroko stosowany w psychologii rozwojowej, socjologii, medycynie, edukacji oraz badaniach rynkowych. Umożliwia analizę stabilności cech, identyfikację trajektorii zmian, ocenę skutków interwencji oraz badanie procesów przyczynowych w populacjach badawczych. Schemat podłużny wymaga starannego planowania, m.in. w zakresie harmonogramu pomiarów, strategii minimalizacji utraty uczestników (tzw. drop-out) oraz zapewnienia spójności metod pomiarowych w czasie.