Schemat podłużny (ang. longitudinal design) – to projekt badawczy polegający na wielokrotnym pomiarze tych samych zmiennych u tych samych jednostek w kolejnych punktach czasu. Jego celem jest obserwowanie zmian zachodzących w czasie oraz analiza stabilności, dynamiki i kierunku zależności między zmiennymi.  Pozwala śledzić zmiany u tych samych osób, dzięki czemu umożliwia analizę nie tylko różnic między ludźmi, ale również zmian zachodzących wewnątrz poszczególnych osób .

W odróżnieniu od schematu przekrojowego, który opiera się na pomiarze wykonanym w jednym punkcie czasu, schemat podłużny umożliwia analizę kolejności czasowej zdarzeń. Dzięki temu daje mocniejsze podstawy do wnioskowania o potencjalnych mechanizmach przyczynowych, choć sam w sobie nie gwarantuje identyfikacji przyczynowości bez odpowiedniej kontroli zmiennych zakłócających.

Badania podłużne mogą przyjmować różne formy. W badaniach panelowych ta sama próba jest badana w kolejnych falach, natomiast badania kohortowe obejmują grupy wyodrębnione na podstawie wspólnej cechy, np. roku urodzenia. Możliwe są również projekty z próbą rotacyjną, w których część uczestników jest zastępowana w kolejnych pomiarach.  Największą zaletą schematu podłużnego jest możliwość analizy kierunku i tempa zmian oraz sprawdzania, czy wcześniejszy poziom jednej zmiennej wiąże się z późniejszym poziomem innej .

W analizie danych podłużnych stosuje się m.in. test t dla prób zależnych, analizę wariancji z powtarzanym pomiarem, modele mieszane, analizę trajektorii zmian oraz bardziej złożone modele panelowe i SEM. Schemat podłużny jest szeroko wykorzystywany w psychologii rozwojowej, socjologii, medycynie, edukacji i badaniach rynkowych. Umożliwia ocenę stabilności cech, skutków interwencji, zmian rozwojowych oraz długoterminowych zależności między zmiennymi.

Istotnym wyzwaniem jest utrata uczestników w kolejnych falach badania (attrition lub drop-out), ponieważ może zmniejszać liczebność próby i prowadzić do systematycznych braków danych. Dlatego schemat podłużny wymaga starannego planowania harmonogramu pomiarów, utrzymania uczestników oraz zachowania porównywalności metod pomiarowych w czasie.