Czym jest styl APA?

Styl APA jest jednym z najczęściej stosowanych standardów określających wytyczne dotyczące tworzenia tekstu naukowego. Został stworzony po to, aby z jednej strony umożliwić autorom tworzenie wysokiej jakości profesjonalnych opracowań, a z drugiej strony ułatwić czytelnikom zrozumienie struktury pracy naukowej oraz sprawną analizę tekstu.

Stworzony w 1923 roku styl APA przechodził stopniowe zmiany, czego odbiciem były kolejne edycje przewodników i podręczników. Obecną wersją (na czas redakcji tego tekstu – styczeń 2026) jest edycja siódma, do której podręcznik został wydany w 2020 roku. Polscy autorzy sięgają często po skrótowe opracowanie APA 7 autorstwa Skiminy, Harasimczuk i Cieciucha.

Choć styl APA stworzony został przez organizację związaną z psychologią, to ze względu na przejrzystość i skuteczność w organizowaniu informacji, stosowany jest też w innych dziedzinach nauki, takich jak: socjologia, antropologia, edukacja, pielęgniarstwo, zdrowie publiczne, biznes, oraz niekiedy – nauki medyczne.

W tym artykule omówione zostały najważniejsze wytyczne stylu APA 7 w zakresie raportowania wyników analizy statystycznej. Ponadto, zaprezentowano w nim wzorce raportowania wyników testów statystycznych w tekście oraz tabelach opracowanych w oparciu o reguły APA.

Styl APA w kontekście analizy statystycznej

Styl APA określa reguły dotyczące pisania tekstu naukowego w zakresie wszystkich jego istotnych elementów, czyli między innymi: formatowania tekstu (układ strony, czcionka, marginesy, odstępy), stylu pisania (gramatyka, pisownia, punktowanie, stosowanie skrótów itp.), formatowania tabel i wykresów, cytowania, tworzenia bibliografii.

Ten artykuł jest opracowaniem wymagań stylu APA dotyczących raportowania wyników analizy statystycznej. W tym zakresie w podręczniku zawarte są wytyczne dotyczące między innymi:

• struktury tworzenia raportu przedstawiającego wyniki analizy;
• zakresu raportowania (np. jakie statystyki i wartości należy przedstawić);
• sposobu raportowania (tekst, tabele, wykresy);
• formatowania tabel i wykresów;
• matematycznego zapisu wyników.

Niestety, sam podręcznik dotyczący stylu APA jest dość obszerny (ok. 430 stron w wersji drukowanej), a wiele informacji dotyczących poszczególnych zagadnień jest w nim rozproszonych. To powoduje, że jego lektura nie jest łatwa.

Niemniej, gdyby czytelnik zechciał zajrzeć do oryginalnego tekstu, powinien on zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące fragmenty:

• Rozdział 3 „Journal Article Reporting Standards”, podrozdział 3.7 „Quantitative Results Standards”.
• Rozdział 6 „Mechanics of Style”, podrozdziały „Statistical and Mathematical Copy” oraz „Presentation of Equations”.
• Rozdział 7 „Tables and Figures”.

Zastosowanie reguł APA w praktyce nie zawsze jest proste. Przykładowo, zgodnie z tym standardem, jeżeli chcemy raportować wiele wartości (więcej niż 20), to powinniśmy rozważyć stworzenie wykresu zamiast tabeli. Takie rozwiązanie jednak jest możliwe tylko w niektórych przypadkach, chociażby podczas raportowania statystyk opisowych (np. średniej) lub częstości, nie ma natomiast zastosowania w przypadku raportowania wyników większości testów statystycznych. Podobnych nieścisłości jest więcej. W tym tekście postaramy się je opisać i wyjaśnić, jak z nich wybrnąć.

Opracowanie, które prezentujemy, opiera się zatem nie tylko na znajomości treści oficjalnego podręcznika APA, ale też na ponad dekadzie doświadczeń w codziennej pracy analitycznej Pogotowia Statystycznego.

Podstawowe wytyczne dotyczące formatowania tekstu i stylu pisania

Styl APA definiuje ogólne zasady dotyczące formatowania tekstu i stylu pisania. Niektóre z nich (np. dotyczące rozmiaru czcionki) odnoszą się do tekstu naukowego w całości, podczas gdy inne (np. zapis symboli matematycznych) przede wszystkim do rozdziału z wynikami analizy statystycznej.

Podstawowe wytyczne dotyczące czcionki w standardzie APA są następujące:

• W tekście: dozwolone są różne czcionki, np. Times New Roman 12, ale też Calibri 11 czy Arial 11; czcionka powinna być jednolita w całym tekście (najbardziej popularnym wyborem wydaje się być Times New Roman 12).
• W tabeli – czcionka powinna być taka sama jak w tekście (zdarza się jednak, że konieczne jest zmniejszenie samego rozmiaru czcionki, aby stworzona tabela była czytelna).
• Na wykresach i rysunkach: stosujemy czcionkę bezszeryfową o rozmiarze między 8 a 14 (czcionki bezszeryfowe to np. Arial, Calibri, Tahoma, Verdana).

Jeśli chodzi o styl pisania, uwzględniając kontekst analizy wyników, zalecenia są następujące:

•  Opis wyników tworzymy w czasie przeszłym dokonanym.  Oznacza to, że posługujemy się zwrotami np. „uzyskany wynik był istotny statystycznie” zamiast „uzyskany wynik jest istotny statystycznie” lub „mężczyźni charakteryzowali się wyższym wynikiem od kobiet” zamiast „mężczyźni charakteryzują się wyższym wynikiem od kobiet” itp.).
•  Wychodzimy z założenia, że czytelnik posiada podstawową wiedzę dotyczącą statystyki.  Nie tłumaczymy podstawowych zagadnień teoretycznych, nie wklejamy wzorów dotyczących zastosowanych metod statystycznych. Wyjątkiem są teksty dotyczące kwestii typowo statystycznych, np. określonych testów statystycznych.
• Stosowany opis powinien być konkretny.  Piszemy zwięźle, ale jednocześnie przekazując komplet niezbędnych informacji.  Nie stosujemy potocznego języka.
• Traktujemy tekst jako spójną i logiczną całość, a każdą osobną myśl opisujemy w odrębnym akapicie.
• Zachowujemy spójność logiczną wywodu, stosując łączniki:
  – czasu: na początku, następnie, później, kolejno, po, podczas, w kolejnym kroku, w pierwszej kolejności;
  – przyczynowo-skutkowe: oznacza to, w związku z tym, ponieważ, w rezultacie, a co za tym idzie;
  – przyłączenia: dodatkowo, co więcej, ponadto, podobnie;
  – kontrastu: lecz, jednakże, odwrotnie, niemniej.

• Hipotezy główne testujemy w pierwszej kolejności, natomiast poboczne w dalszej. Hipotezy weryfikujemy po kolei, według stosowanej numeracji. Według nas od tej zasady są jednak wyjątki: zmienne demograficzne, często będące analizowane pobocznie (jako hipotezy poboczne lub poza weryfikacją hipotez), czasami warto przeanalizować na początku, gdyż ich „wpływ” może być ważny w ewentualnej kontroli w analizie hipotez głównych, np. jako współzmienne / kowarianty.

Raportowanie wyników: tekst vs tabele vs wykresy

W raportowaniu wyników analizy statystycznej w standardzie APA wykorzystuje się przede wszystkim tabele i tekst, czasami też wykresy.

Ściśle rzecz biorąc, zalecenia APA są następujące:

• Jeśli chcemy zaprezentować do trzech wartości liczbowych, należy w pierwszej kolejności spróbować zrobić to w tekście.
• Jeśli od 4 do 20 wartości – w pierwszej kolejności powinniśmy postarać się wykorzystać tabelę.
• Jeśli wyników jest więcej – w pierwszej kolejności powinniśmy spróbować wykorzystać wykres.

Mimo, że powyższe zalecenia są dość konkretne, to w wielu przypadkach trudno je zastosować. Odnosi się to do raportowania wyników wielu popularnych testów statystycznych, jak np.test t Studenta, ANOVA, korelacja Pearsona lub regresja liniowa, gdyż często wykorzystuje się je do analizy wielu zmiennych jednocześnie. W raportowaniu ich wyników przedstawia się często dziesiątki wartości, których nie sposób czytelnie przedstawić w formie innej niż tabelaryczna.

Wszystko to oznacza, że  dominującym sposobem raportowania wyników większości analiz statystycznych jest naprzemienne wykorzystywanie tabel i tekstu . Wykresy stosuje się tylko w niektórych sytuacjach, zwykle (rzadziej) jako alternatywa dla tabeli, albo (częściej) jako podsumowanie danych zawartych w tabeli. Warto przy tym pamiętać, że według APA 7 zastosowanie wykresu jako uzupełnienia tabeli powinno być uzasadnione. Przede wszystkim taki wykres powinien stanowić wartość dodaną, np. umożliwić uzyskanie wniosków dotyczących wyników, których nie sposób wyciągnąć na podstawie przeglądu samej tabeli.

Jeśli chodzi o raportowanie naprzemiennie w tabeli i tekście, wytyczne w tym zakresie są następujące:

•  Nie powielamy w tekście informacji zapisanych w tabeli.  Dotyczy to zarówno wyników testów (w tym wartości p), jak i statystyk opisowych.
• Tabele mogą być umieszczone w tekście na dwa sposoby: albo wszystkie w aneksie na końcu, albo wkomponowane w tekst (ten drugi sposób wykorzystuje się częściej).
• Jeżeli tabele raportuje się naprzemiennie z tekstem, to tabela powinna zostać umieszczona po akapicie, w którym odwołujemy się do niej (zostaje ona „wspomniana”) po raz pierwszy. Oznacza to, że zwykle schemat raportowania wyników jest następujący:
  – wprowadzenie do analizy (co, po co i w jaki sposób będzie liczone) wraz z odwołaniem do tabeli;
  – tabela z wynikami testu – podajemy wartości niezbędne dla interpretacji: statystyki opisowe, wartości istotności, wielkości efektu itd.;
  – opis wyników zawartych w tabeli – interpretacja wyników, wnioskowanie pod kątem weryfikacji hipotez.

Ogólne wytyczne APA7 dotyczące raportowania wyników analizy statystycznej

Raportowanie wyników analizy statystycznej w stylu APA 7 podlega ścisłym regułom. Niektóre z nich wynikają w większym stopniu z pewnych wypracowanych konwencji (np. zapis liczb do konkretnej liczby miejsc po przecinku), podczas gdy inne są odbiciem określonych „dobrych praktyk” związanych z analizą danych jako taką (np. konieczność raportowania siły efektu obok wartości p).

Podstawowe wytyczne dotyczące sposobu raportowania wyników analizy statystycznej w APA 7 są następujące:

•  Należy raportować wszystkie wyniki, zarówno te istotne, jak i nieistotne statystycznie. 
• Zakres raportowania wyników testów statystycznych powinien być następujący: wartość statystyki testowej, siła efektu, przedział ufności, stopnie swobody, odpowiednie statystyki opisowe, w tym miary zmienności (np. odchylenie standardowe).
•  Należy raportować dokładną wartość p , bez stosowania skrótów w stylu p < 0,05 czy p > 0,05 (wyjątkiem jest oznaczenie p < 0,001, które używamy z powodu zasady zapisu p-value do trzech miejsc po przecinku). Odstępstwem od tej reguły jest sytuacja, w której brak jest miejsca na zaraportowanie dokładnej wartości p (np. rozbudowana tabela z wynikami analizy regresji) lub znacząco utrudni to czytelność tabeli (np. duże tabele z wynikami analiz korelacji). W takiej sytuacji można wykorzystać odpowiednią adnotację (tzw. adnotację prawdopodobieństwa) z wykorzystaniem m.in. gwiazdek.
•  Zwykle wartość p raportuje się do trzech miejsc po przecinku, a pozostałe wartości (statystyki testowej, statystyk opisowych itd.) do dwóch miejsc po przecinku.  Nie jest to jednak sztywna reguła – APA zezwala np. na raportowanie wartości p do dwóch miejsc po przecinku, zaleca też raportowanie wyników kwestionariuszy standaryzowanych (średnia i odchylenie standardowe) do jednego miejsca po przecinku. Ogólnie – można skracać zapis, o ile nie ucierpii na tym czytelność.
• Liczebność całej próby zapisujemy jako N (wielka litera N zapisana kursywą), a liczebność podgrupy obserwacji jako n (mała litera n zapisana kursywą).

Powyższe reguły są ogólne, a zapis konkretnego wyniku powinien być dostosowany do danego testu statystycznego. Przykładowo, stopnie swobody zapisuje się tylko w przypadku niektórych testów. Są również analizy, dla których wyniki raportuje się w większym zakresie, np. suma kwadratów w ANOVA lub wskaźniki dopasowania w analizie SEM.

Poniżej prezentujemy ogólne wytyczne dotyczące matematycznego zapisu wyników:

•  Separatorem dziesiętnym w tekście pisanym w języku polskim jest przecinek  (w przypadku języka angielskiego jest to kropka). Ponadto w języku polskim zapisujemy zero przy wartościach, które nie mogą być większe niż 1 (np. 0,05 dla p, podczas gdy w języku angielskim właściwy zapis to .05).
• Do oddzielenia dwóch liczb dziesiętnych stosujemy średnik lub przecinek (w języku angielskim zawsze jest to przecinek). Przecinek możemy stosować dla liczb całkowitych (np. 2, 7) Średnik stosujemy zawsze do oddzielenia dwóch liczb niecałkowitych, np. 4; 118,67 (częsty zapis dla stopni swobody).
•  Symbole statystyczne zapisujemy kursywą (np. M, SD, F, t, R²), z wyjątkiem greckich symboli , które zapisujemy bez kursywy (np. χ2, α, β, φ).
• Po obu stronach znaków matematycznych znajdujących się między skrótem a liczbą (zwykle znak równości) wstawiamy spację, np. p < 0,001; d = 0,37 czy SD = 1,99 (spacje są po obu stronach znaków „<” i „=”). Jednakże w tabeli zapis typu „<0,001” nie zawiera spacji.

Na końcu tego artykułu, w aneksie, zaprezentowano przykładowe sposoby raportowania wyników popularnych testów statystycznych w tabeli i w tekście stworzone na podstawie wytycznych APA 7.

Tworzenie i formatowanie tabel

Jak wspomniano wcześniej, zapis tabelaryczny jest najczęściej stosowanym sposobem prezentowania wyników. Najważniejszą zasadą jest przedstawianie informacji w sposób przejrzysty i czytelny. Co więcej, tabela powinna zawierać wszystkie niezbędne informacje potrzebne czytelnikom do jej interpretacji bez potrzeby odwoływania się do tekstu.

Poniżej omówione zostały poszczególne elementy tabel wykonywanych w stylu APA 7:

• Numer i tytuł tabeli: umieszczamy nad tabelą. W pierwszym wierszu należy zapisać z wielkiej litery i czcionką pogrubioną numer tabeli (np. Tabela 1), a w drugim wierszu pochyloną i niepogrubioną czcionką Tytuł tabeli. Tytuł powinien być możliwe zwięzły, ale jednocześnie dokładny.
•  Nagłówki: każda kolumna tabeli powinna zawierać nagłówek / tytuł.  Nagłówki kolumn powinny być zapisane z wielkiej litery i wyśrodkowane. W tabelach z wynikami testów statystycznych zwykle pierwsza kolumna od lewej zawiera listę zmiennych – jeśli żaden inny nagłówek nie pasuje, można zastosować dla niej tytuł „Zmienna”.
• Wyrównanie zawartości komórek: zawartość komórek w pierwszej kolumnie od lewej powinna być wyrównana do lewej (z wyjątkiem nagłówka kolumny). Zawartość pozostałych komórek powinna być wyśrodkowana – wyjątkiem jest zastosowanie wyrównania do lewej, które jest dozwolone, jeśli poprawi to czytelność tabeli, co ma miejsce szczególnie wtedy gdy w komórkach jest dużo tekstu.
• Obramowanie tabeli:  w tabeli należy stosować tylko poziome linie obramowania.  Należy umieścić je przy dolnej i górnej krawędzi tabeli, pod nagłówkami kolumn (również gdy nagłówki zajmują więcej niż jeden wiersz), nad dodatkowymi nagłówkami wewnątrz tabeli (ang. table spanners) oraz ewentualnie (jeśli poprawki to czytelność tabeli) do oddzielenia wiersza zawierającego podsumowanie innych wierszy w tabeli, np. sumę wartości w danej kolumnie.
• Adnotacja: Jeżeli nie jest możliwe zrozumienie zawartości tabeli na podstawie samego jej tytułu i treści, pod tabelą należy umieścić adnotację. Istnieją trzy rodzaje adnotacji: ogólna, szczegółowa i dotycząca prawdopodobieństwa. Adnotacje te umieszcza się pod tabelą (tekst jest wyrównany do lewej) w kolejności opisanej poniżej:
  – Adnotacja ogólna dotyczy tabeli ogólnie, np. skrótów zastosowanych w tabeli lub odniesień do innych tabel; przykład: informacja o tym co jest zmienną zależną w analizie regresji.
  – Adnotacja szczegółowa dotyczy konkretnej kolumny lub komórki; aby ją stworzyć określoną zawartość tabeli oznacza się kolejnymi literami (a, b, c itd.) w indeksie górnym; przykłady: kodowanie predyktorów w analizie regresji (dummy coding), informacje dotyczące zastosowanej transformacji zmiennej.
  – Adnotacja prawdopodobieństwa odnosi się do oznaczeń wartości p za pomocą gwiazdek lub innych oznaczeń.

Przykładowe tabele z adnotacjami przedstawione zostały w aneksie.

Tworzenie i formatowanie wykresów

Wszystkie inne rodzaje prezentacji danych poza tabelami w stylu APA 7 uważane są za rysunki (ang. figures). Są to wykresy, ale także np. ryciny, fotografie, diagramy i inne ilustracje. Podobnie jak w przypadku tabeli, rysunek powinien zawierać wszystkie niezbędne informacje potrzebne do jego interpretacji bez potrzeby odwoływania się do tekstu.

Jeżeli chodzi o tytułowanie oraz tworzenie adnotacji to tworzenie i formatowanie wykresów podlega identycznym zasadom jak w przypadku tabel.

Poza tym, tworzenie rysunków podlega następującym regułom:

• Czcionka: Jeżeli na rysunku pojawia się tekst,  należy użyć czcionki bezszeryfowej w rozmiarze między 8 a 14 .
• Legenda: Legenda (np. oznaczenie grup na wykresie słupkowym) powinna być umieszczona, jeśli to możliwe, w granicach rysunku.
• Słupki błędu:  Wykresy słupkowe powinny zawierać słupki błędu , prezentujące np. odchylenie standardowe lub przedział ufności.
• Opis osi: W przypadku wykresów każda oś (X i Y) powinna być podpisana.

Warto wspomnieć, że  w stylu APA 6 rysunki tytułowało się w inny sposób niż w wersji 7 . W poprzedniej wersji tytuł rysunku znajdował się pod nim oraz był inaczej formatowany. Z takimi wymaganiami można spotkać się jeszcze np. w wytycznych obowiązujących na niektórych uczelniach. Należy pamiętać jednak, że są one nieaktualne!

Na końcu tego artykułu, w aneksie, przedstawiono przykładowe rysunki – wykresy (słupkowy, skrzynkowy i rozrzutu) oraz graf, wykonane wg stylu APA 7.

Struktura opisu wyników testów statystycznych

Podręcznik dotyczący stylu APA 7 nie zawiera dokładnych przykładów tego jak raportować i opisywać wyniki testów statystycznych w formie pełnych opisów. Niemniej, wytyczne w tym zakresie można stworzyć na podstawie ogólnych reguł APA, takich jak styl opisu (zwięzły, ale dokładny), sposób raportowania (tabele vs tekst vs wykresy) czy zakres raportowania (wartość statystki testowej, statystyki opisowe, wskaźnik siły efektu itd.). Tym samym, styl APA tworzy pewne ramy, wewnątrz których należy się poruszać opisując wyniki, ale jednocześnie zostawiając autorowi pewną dozę swobody.

W ramach przykładu, prezentujemy jeden z możliwych sposobów opisywania wyników testów statystycznych. Należy jednak pamiętać, że nie są to wytyczne stworzone bezpośrednio przez APA, a wzorzec stworzony przez Pogotowie Statystyczne pośrednio na bazie ogólnych reguł APA, a także analizy literatury oraz wieloletniego doświadczenia w sferze opracowywania wyników badań naukowych, współpracy z promotorami oraz recenzentami publikacji naukowych.

Warto też dodać, że prezentowany wzorzec dotyczy jedynie sytuacji raportowania wyników w tekście. W przypadku tabel, ich opis będzie podobny, ale przede wszystkim nie będzie on zawierał wartości liczbowych (przypominamy – jeśli znajdują się one w tabeli, nie należy ich powielać w tekście).

Podsumowanie

Styl APA to powszechnie stosowany zestaw reguł dotyczących tworzenia wszystkich elementów tekstu naukowego, zarówno przy tworzeniu publikacji naukowych, jak i pisaniu prac dyplomowych.

W tym artykule omówiono wytyczne APA dotyczące raportowania wyników analizy statystycznej, stworzone na podstawie analizy treści oryginalnego podręcznika. Zawarto w nim konkretne wytyczne dotyczące m.in. stylu pisania, tworzenia tabel i wykresów oraz matematycznego zapisu wyników. Ponadto, przedstawiono, stworzony pośrednio na bazie stylu APA, autorski wzorzec opisu wyników w formie tekstu.

Poza opisaniem reguł zawartych w stylu APA 7, w artykule tym przedstawiono konkretne przykłady dotyczące zapisu wyników podstawowych testów statystycznych w tekście oraz sposobu prezentacji ich wyników w tabeli. Ponadto, dołączono również przykłady rysunków (wykresów i grafu) utworzonych w tym standardzie. Materiały te przedstawione są na końcu tego artykułu, w aneksie.

Literatura:

American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association 2020: the official guide to APA style (7th ed.). American Psychological Association.

ANEKS

 ZAPIS WYNIKÓW TESTÓW STATYSTYCZNYCH W STYLU APA 7 

Test t  Studenta dla prób niezależnych

Test Manna-Whitneya

Jednoczynnikowa ANOVA dla prób niezależnych

Test Kruskala-Wallisa

Test t Studenta dla prób zależnych

Test Wilcoxona

Jednoczynnikowa ANOVA dla prób zależnych

Test Friedmana

Test niezależności chi-kwadrat

Analiza korelacji Pearsona

Analiza regresji liniowej

TABELE Z WYNIKAMI TESTÓW STATYSTYCZNYCH – NA PODSTAWIE STYLU APA 7

Test t  Studenta dla prób niezależnych

Test Manna-Whitneya

Jednoczynnikowa ANOVA dla prób niezależnych

Test Kruskala-Wallisa

Test t  Studenta dla prób zależnych

Test Wilcoxona

Jednoczynnikowa ANOVA dla prób zależnych

Test Friedmana

Test niezależności chi-kwadrat

Analiza regresji liniowej

Analiza korelacji Pearsona

 Wariant 1 – współczynniki korelacji z adnotacją prawdopodobieństwa 

 Wariant 2 – współczynniki korelacji wraz z wartością p

Analiza statystyk opisowych wraz z testem normalności rozkładu

Analiza mediacji

Analiza moderacji

 PRZYKŁADOWE WYKRESY WYKONANE W STYLU APA 7 

Wykres słupkowy

Wykres skrzynkowy

Wykres rozrzutu

Graf do analizy mediacji